Suriye’de bir yılda neler değişti?

Suriye’de bir yılda neler değişti?
Onlarca yıldır demir yumrukla Suriye’yi yöneten Baas rejimi, son temsilcisi Beşşar Esad’ın ülkeden kaçmasının ardından geçtiğimiz yıl bugün son buldu. Baas rejimi 60 yıldan fazla bir süre ülkede işkence, katliam, baskı ve şiddetle anıldı. Suriye’de bugün konuşulan her gelişme, Baas rejiminin ağır bilançosu üzerine oturuyor. Öte yandan ülke 2011’den rejimin devrildiği güne kadar modern Orta Doğu tarihinin en yıkıcı toplumsal çözülmelerinden birine sahne oldu.
Dera’da başlayan barışçıl gösterilere Esad rejiminin verdiği katliamlı yanıt, kısa sürede ülkeyi silahlı çatışmanın içine çekti. Ardından İran destekli milislerin sahaya inmesi ve Rusya’nın doğrudan askeri müdahalesiyle savaş, Suriye sınırlarını aşan, çok katmanlı bir vekalet alanına dönüştü.
Halep’in doğusu, Humus’un mahalleleri, Dera’nın sokakları, Doğu Guta’nın yerleşimleri ağır bombardımana tutuldu, kuşatma ve aç bırakma politikalarıyla da insansız hale getirildi. Kimyasal saldırılar, uluslararası raporlara girdi. Han Şeyhun ve Guta’da binlerce masum sivil nefes alamayarak hayatını kaybetti.
Hastaneler hedef alındı, sağlık sistemi çöktü, okullar enkaza döndü, eğitim kesintiye uğradı. Tarım arazileri mayınlandı, üretim durdu, kıtlık ve yoksulluk sıradanlaştı.
Yüz binlerce insan hayatını kaybetti
Birleşmiş Milletler (BM) verilerine göre yüz binlerce insan hayatını kaybetti, milyonlarca Suriyeli yerinden edildi. Ülke nüfusunun yarısından fazlası evini terk etmek zorunda kaldı. Bu bir göç değildi, toplumsal dokunun parçalanması anlamına geliyordu. İran ve diğer ülkelerden gelen aşırı Şiiler göçen Suriyelilerin yerlerine yerleştirildi. Esad rejimi, İran ve Rusya ile kurduğu ittifak sayesinde ayakta kalırken, Suriye uluslararası sistemden dışlandı.
ABD ve Avrupa Birliği öncülüğünde uygulanan ağır yaptırımlar, bankacılık sistemini felç etti. Sezar Yasası ile Suriye ekonomisi adeta küresel finans ağının dışına itildi.
Zamanla savaşın kendisinden çok, savaşın kalıcı hale getirdiği yoksulluk ve çaresizlik öldürmeye başladı. İşte Esad rejiminin devrilmesinin üzerinden geçen son bir yıl, tam da bu nedenle tarihsel bir eşiğe işaret ediyor. Suriye on üç yıl sonra ilk kez tek yönlü yıkım döngüsünün dışına çıkmaya çalıştığı bir geçiş evresini yaşıyor.
Haberimizde, rejimin devrilmesinin ardından geçen bu bir yılda Suriye’de nelerin değiştiğini, gündelik hayattan diplomasiye, yaptırımlardan yatırımlara uzanan başlıklar altında ele aldık…
Hayat normale dönüyor
Rejimin düşmesinin ardından Şam, Halep ve Humus’ta ilk dikkat çeken değişim, büyük projeler değil, hayatı kilitleyen en temel alanların yeniden işlemesi oldu. Yıllar boyunca elektrik ve su kesintileri, Suriye’de hayatın normali haline gelmişti. Bazı mahallelerde insanlar gecelerini mum ışığında, jeneratör uğultusuyla geçirdi.
Son bir yılda devre dışı kalmış bazı doğal gaz santrallerinin kısmen devreye alınması, şebekelerde yapılan onarımlar ve komşu ülkelerle, özellikle Türkiye ile yürütülen teknik enerji görüşmeleri sayesinde günlük elektrik süresinde sınırlı ama hissedilir artışlar sağlandı. Sistem hala kırılgan, kesintiler bitmiş değil. Ancak insanlar artık elektriğin hangi saatlerde geleceğini biliyor. Bu, savaş boyunca tamamen kaybolan plan yapabilme duygusunun geri dönüşü anlamına geliyor.
Eğitim cephesinde de benzer bir tablo var. Savaş sırasında kapatılan ya da askeri amaçlarla kullanılan okullar yeniden açılmaya başladı. Şam ve Halep’te üniversiteler tekrar öğrenci aldı, amfiler, savaş yıllarında eğitimden kopmuş gençlerle doldu. Öğretmen ve akademisyen açığı, yıpranmış binalar ve ekonomik sıkıntılar ciddi bir yük oluşturmaya devam ediyor. Yine de eğitimin yeniden devlet politikasının merkezine alınması, “kaybedilmiş bir nesil” algısını kırmaya dönük önemli bir adım.
[Suriye’de Esed rejiminin devrilmesinin ardından ilk ”özgür” tiyatro oyunları sergilenmeye başladı. Fotoğraf: AA]