İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatma tehdidi küresel deniz ticaretini ve petrol fiyatlarını etkilerken, uzmanlar uluslararası hukuki sonuçları ve sigorta risklerini değerlendiriyor.
İran’ın, ABD ve İsrail’in saldırılarına misilleme olarak kritik Hürmüz Boğazı’nı kapatma tehdidi, küresel deniz ticaretinde risk algısını yükseltti. Bu gelişme, dünya petrol fiyatlarında artışa ve deniz taşımacılığında sigorta primlerinde yükselişe neden oldu. İran’ın bu adımının uluslararası hukuk açısından sonuçları da tartışma konusu oldu.
Uluslararası Deniz Hukuku ve Deniz Ticareti Uzmanı Av. Selçuk Esenyel, Hürmüz Boğazı’nın Basra Körfezi’ni Umman Denizi’ne bağlayan stratejik konumu nedeniyle enerji ve ticaret taşımacılığında kritik bir dar boğaz olduğunu belirtti. Esenyel, boğazın doğrudan ikamesinin bulunmadığını vurguladı.
Esenyel, alternatiflerin bağımlılığı azaltma niteliğinde olduğunu, ancak boru hatları ve diğer deniz terminalleriyle sevkiyatın tamamının boğazın sağladığı doğrudan deniz ulaşımını karşılayamayacağını ifade etti. Kısa vadede deniz taşımacılığının geometrisini değiştirmeyecek bu durumun, risk yönetimi ve çeşitlendirme imkanlarını artıracağını söyledi. Boğazlardan geçiş rejiminin, kıyı devleti egemenliğiyle birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.
Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) uyarınca uluslararası boğazlarda transit geçiş hakkının bulunduğunu hatırlatan Esenyel, bu hakkın tek taraflı engellenemeyeceğini ve kıyıdaş devletlerin geçişi aksatmama yükümlülüğü altında olduğunu vurguladı. İran’ın zaman zaman transit geçiş yerine ‘zararsız geçiş’ rejimini savunmasına karşın, Hürmüz’ün tamamen veya süresiz kapatılmasının güçlü bir hukuki dayanağa sahip olmadığını dile getirdi.
Deniz sigortasında sigortacının teminattan keyfi çekilmesinin mümkün olmadığını belirten Esenyel, ancak poliçe hükümleri ve genel ilkelerin belirli hallerde fesih veya teminatı daraltma imkanı tanıyabileceğini söyledi. Savaş riski, ambargo veya yüksek riskli bölgeye giriş gibi durumlarda sigortacının ek prim talep edebileceğini veya belirli bir bildirim süresiyle teminatı askıya alabileceğini aktardı. Bu işlemlerin geçerli sayılması için poliçe usulüne uyulması gerektiğini vurguladı.
Sigorta şirketinin teminattan çekilmesi veya kapsamı daraltması durumunda armatörler için ciddi operasyonel krizler yaşanabileceğini belirten Esenyel, alternatif çözümler arasında riskin başka bir sigorta şirketi veya konsorsiyum tarafından üstlenilmesi, savaş riskleri teminatının ek primle ayrıca satın alınması, seferlerin ertelenmesi veya rotanın değiştirilmesi gibi seçeneklerin bulunduğunu kaydetti. Bu seçeneklerin hukuki olarak mümkün olduğunu ancak piyasanın risk alma iştahı ve reasürans kapasitesinin belirleyici olduğunu ekledi.
Esenyel, riskin aşırı yükselmesi durumunda ek primin astronomik hale gelebileceğini veya teminatın fiilen bulunamayacağını ifade etti. Devlet kaynaklı bir kısıtlama durumunda uluslararası sorumluluk tartışmasının gündeme gelebileceğini, ancak özel hukuk kişileri açısından doğrudan tazmin mekanizmasına ulaşmanın zor olduğunu, genellikle taraflar arasındaki sözleşme hükümleri ve sigorta mekanizmaları üzerinden maliyetlerin karşılandığını sözlerine ekledi.
Yorum Yap